Tuyên ngôn độc lập: Sự kế thừa, phát triển những giá trị tư tưởng tiến bộ của thời đại
Tuyên ngôn độc lập: Sự kế thừa, phát triển những giá trị tư
tưởng tiến bộ của thời đại
Tuyên ngôn độc
lập của Mỹ và Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của Pháp là hai bản tuyên ngôn nổi tiếng
của nhân loại. Đó là văn kiện pháp lý thấm nhuần tư tưởng tiến bộ của thời đại,
nêu cao nguyên tắc bình đẳng, dân chủ và các quyền cơ bản của con người, của
dân tộc. Trân trọng những giá trị cao cả ấy, trong một thời đại mới và một cuộc
cách mạng mới, Hồ Chí Minh đã tiếp thu, kế thừa và hơn nữa phát triển các giá
trị ấy ở hai nội dung cơ bản là quyền con người, quyền dân tộc và nguyên tắc
chủ quyền nhân dân.
![https://www.tuyengiao.vn/Uploads/2021/8/30/25/gia-tri-truong-ton-cua-tuyen-ngon-doc-lap-1.jpg]()
KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN DÂN TỘC
Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ năm 1776 và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1789 được ra đời từ sau cuộc đấu tranh giành độc lập của
13 bang thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ và cuộc đại cách mạng tư sản Pháp. Trên cơ sở kế
thừa những tư tưởng tiến bộ thời kỳ Khai sáng, hai bản Tuyên ngôn là
những lời khẳng định đầy sức thuyết phục về quyền con người, quyền dân
tộc, về nguyên tắc “chủ quyền nhân dân” trong cuộc đấu tranh chống lại chế độ
phong kiến chuyên chế hướng con người vươn tới các giá trị dân chủ, giá
trị nhân văn cao cả về tự do, bình đẳng, bác ái.
Các bản Tuyên ngôn khẳng định những quyền con người cơ bản nhất đó
là quyền sống, quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền tư hữu tài sản. Đó là “quyền tự nhiên, không thể chuyển nhượng và bất
khả xâm phạm của mỗi con người”(1).
Trong bản Tuyên
ngôn độc lập nước Mỹ, tác giả
Thomas Jefferson khẳng định các nước thuộc địa phải có quyền là quốc gia tự do
và độc lập và từ việc xóa bỏ quyền thống trị của thực dân Anh, cuộc đấu tranh
vì nền độc lập của các bang thuộc địa ở Bắc Mỹ cũng nhằm tới tranh đấu cho các
quyền tự nhiên của riêng mỗi con người. Với những giá trị to lớn như vậy hai
bản Tuyên ngôn đánh mốc dấu son trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và
giải phóng con người. Đó là bản Tuyên ngôn mang đậm giá trị nhân văn, nhân bản,
là nền tảng để xây dựng các bản Hiến pháp dân chủ tiến bộ của nước Pháp, nước
Mỹ sau đó.
Bản Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của cách mạng Pháp năm 1791 cũng nêu rõ:
“Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi, và phải luôn luôn được tự do
và bình đẳng về quyền lợi”(2).
Trong Tuyên
ngôn độc lập năm 1945 của Việt Nam, từ những dòng đầu tiên, Hồ Chí Minh
đã trích dẫn những câu nổi tiếng nhất trong hai bản Tuyên ngôn lịch sử đó với
thái độ rất trân trọng: “Tất cả mọi người đều
sinh ra có quyền bình đẳng. tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm
được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu
cầu hạnh phúc…”. Ở đây, Hồ Chí Minh đã xuất phát từ những giá trị
nhân văn cao cả, mang tính phổ quát toàn nhân loại làm cơ sở, mục tiêu cho cuộc
đấu tranh của dân tộc Việt Nam. Từ đó, Người khẳng định cuộc đấu tranh giải
phóng dân tộc Việt Nam cũng là nhằm thực hiện những quyền chính đáng, thiêng
liêng không ai có thể xâm phạm, là sự tiếp nối của lá cờ giải phóng dân tộc,
giải phóng con người mà các cuộc cách mạng Pháp, cách mạng Mỹ đã giương cao.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có sự kế thừa và mở rộng, phát triển vượt
bậc những giá trị của các bản Tuyên ngôn trước đó trong thời đại mới.
Trong Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ, nguyên bản câu “tất cả mọi người” là “tất cả
đàn ông” (All men). Nguyên bản của câu đó là đặt trong bối cảnh nước Mỹ những
năm cuối thế kỉ XVIII khi chế độ nô lệ còn tồn tại, sự phân biệt và kỳ thị
chủng tộc rất nặng nề, những người đàn ông có quyền mà Tuyên ngôn đề cập đến
chỉ là những người đàn ông da trắng. Như vậy, các quyền cơ bản của con người,
quyền vốn có ấy lại không dành cho tất cả mọi người, mà chỉ dành cho đàn ông da
trắng. Còn với Hồ Chí Minh, Người khẳng định một cách rõ ràng, quyền là dành
cho “tất cả mọi người”, không phân biệt địa vị, thành phần, tôn giáo, giới
tính, sắc tộc. Đó là sự mở rộng tuyệt đối, đem lại những giá trị to lớn và phù
hợp với sự phát triển tiến bộ của nhân loại.
Cũng từ việc khẳng định đạo lý và chính nghĩa của
nhân loại, Hồ Chí Minh đã vạch trần bộ mặt giả dối, bản chất tàn bạo của chủ
nghĩa thực dân Pháp. Trong Tuyên ngôn độc lập, Người đã khái quát một cách sâu sắc tội ác của
thực dân Pháp trong gần 100 năm cai trị ở đất nước ta trên tất cả các mặt, đặc
biệt là việc chà đạp, tước đoạt quyền
các quyền tự nhiên của con người, của dân tộc. Và từ đó, Người khẳng định:
trong thời đại mới, không chỉ chế độ phong kiến chuyên chế mà chủ nghĩa thực
dân với bản chất tàn bạo của nó cần được xóa bỏ, để bảo vệ quyền và nhân phẩm
của con người. Khi còn chủ nghĩa thực dân, còn tình trạng dân tộc này áp bức,
nô dịch dân tộc khác thì chắc chắn quyền con người ở các dân tộc thuộc địa, phụ
thuộc bị chà đạp, không được ghi nhận và thực hiện.
Một điểm đáng chú ý nữa là từ quyền của con người, Hồ Chí Minh đã
suy rộng ra quyền dân tộc “các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình
đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền
sung sướng và quyền tự do”(3). Từ quyền con người, Người suy
rộng ra quyền dân tộc cũng là quyền tự nhiên, thiêng liêng “là lẽ phải không ai
chối cãi được”(4). Nếu như trong bản Tuyên ngôn của nước Mỹ đã
đề cập đến cả quyền con người, quyền dân tộc, thì đến bản Tuyên ngôn của Việt
Nam đã gắn kết hai phạm trù pháp lý cơ bản này trong mối liên hệ biện chứng,
chặt chẽ với nhau. Dân tộc độc lập là điều kiện tiên quyết để bảo đảm quyền con
người và ngược lại thực hiện quyền con người chính là phát huy những giá trị
cao cả và ý nghĩa thật sự của độc lập dân tộc. Quyền con người cao nhất chính
là được sống trong đất nước tự do, là công dân của một nước độc lập.
Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh đã mở rộng nội hàm khái niệm quyền dân
tộc cả chiều rộng và chiều sâu, mà các bản Tuyên ngôn trước chưa đề cập đến.
Xuất phát từ hoàn cảnh nước Việt Nam thuộc địa vừa mới giành độc lập và bối
cảnh lịch sử quốc tế bấy giờ, Hồ Chí Minh khẳng định: quyền dân tộc không chỉ
là quyền dân tộc tự quyết, mà còn là quyền bình đẳng, quyền tự do, quyền thống
nhất và toàn vẹn lãnh thổ. Độc lập dân tộc
đã gắn bó mật thiết với các nguyên tắc dân tộc bình đẳng và tự quyết, với quyền
sống và quyền hạnh phúc của mỗi dân tộc. Hơn nữa, quyền độc lập, bình đẳng ở
đây phải được xác lập trong mối quan hệ với tất cả các nước trên thế giới,
không phân biệt lớn nhỏ, mạnh yếu hay khác nhau về thể chế chính trị. Vì
thế, Tuyên ngôn độc lập không còn chỉ dành riêng cho dân tộc Việt Nam mà đó còn là
sự cổ vũ, lời khẳng định thiêng liêng của tất cả các dân tộc trên thế giới, đặc
biệt là các dân tộc nhỏ yếu đang chịu sự cai trị của chủ nghĩa thực dân.
Từ quyền con người suy rộng ra quyền dân tộc,
Tuyên ngôn độc lập đã góp phần tạo lập và khẳng định một nền pháp lý và công lý
mới của văn minh nhân loại, hướng tới công bằng, bình đẳng, xóa bỏ ách áp bức,
bóc lột, bất công trên bình diện quốc gia và quốc tế. Công lý ấy về sau không
chỉ trở thành nguyên tắc lập hiến của Việt Nam, của nhiều quốc gia khác mà trở
thành điều khoản pháp lý quốc tế khi nó đã được ghi vào Liên hợp quốc với các
công ước quốc tế liên quan đến chủ quyền quốc gia, về quyền độc lập dân tộc và
quyền tự quyết.
Hai bản Tuyên ngôn nước Pháp, nước Mỹ đề cập đến quyền con người,
quyền dân tộc là quyền thiêng liêng, là một tất yếu của tạo hóa. Nhưng là người
dân của một nước thuộc địa, Hồ Chí Minh thấu hiểu sâu sắc rằng quyền thiêng
liêng, vốn có ấy không phải tự nhiên mà có được, mà phải đổ máu, hy sinh, phải
đấu tranh với quyết tâm “ thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất
nước, nhất định không chịu làm nô lệ”(5). Đứng trước những thử
thách khắc nghiệt của lịch sử, một dân tộc không biết đấu tranh cho độc lập, tự
do thì cũng không xứng đáng được hưởng nền độc lập, tự do. Bản Tuyên ngôn độc lập của Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Dân ta đã đánh đổ các xiềng xích thực dân gần 100 năm nay để gây dựng
nên nước Việt Nam độc lập… Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ
của Pháp hơn 80 năm nay, một dân tộc đã gan góc đứng về phe Đồng
Minh chống phát xít mấy năm nay, dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc
đó phải được độc lập!”(6). Dân tộc đó còn có quyết tâm sắt đá “đem
tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do,
độc lập ấy!”(7).
Sự ra
đời của Tuyên ngôn độc lập thực sự là một mốc son trong lịch sử của dân tộc Việt Nam,
cũng như trong cuộc đấu giải phóng của các dân thuộc địa. Nếu hai bản Tuyên
ngôn của Pháp và Mỹ đánh dấu mốc quan trọng trong cuộc đấu tranh chống chế độ
phong kiến, trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng con người; thì Tuyên ngôn độc
lập báo hiệu một thời đại mới, thời đại giải phóng các dân tộc khỏi ách áp
bức của chủ nghĩa thực dân trên quy mô toàn thế giới; thời đại của các dân tộc
bị áp bức, bóc lột giành lại quyền sống, quyền độc lập, tự do.
KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN NGUYÊN TẮC VỀ CHỦ QUYỀN NHÂN DÂN
Tiếp thu những tư tưởng tiến bộ trong tác
phẩm Khế ước xã hội của Jean Jacques
Rousseau, Tuyên ngôn độc lập của Mỹ khẳng định chân lý: “Rằng để đảm bảo cho những quyền lợi này, các chính phủ được lập ra
trong nhân dân và có được những quyền lực chính đáng trên cơ sở sự nhất trí của
nhân dân”(8). Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp đã chỉ ra “sự thiếu hiểu biết, hờ hững hoặc coi
thường những quyền của con người chính là nguyên nhân duy nhất dẫn đến những
tai họa của cộng đồng, và dẫn đến sự thối nát của các chính quyền... Mục đích
của tất cả các tổ chức chính trị là bảo vệ các quyền tự nhiên và bất khả xâm
phạm của con người”(9). Sự cần thiết của việc xây dựng chính quyền
nhân dân, hoạt động vì mục tiêu cao nhất bảo vệ quyền con người, vì hạnh phúc
con người đã được khẳng định trong hai bản Tuyên ngôn lịch sử này. Hơn thế nữa
“bất cứ khi nào một thể chế chính quyền nào đó phá vỡ những mục tiêu này, thì
nhân dân có quyền thay đổi hoặc loại bỏ chính quyền đó và lập nên một chính
quyền mới, đặt trên nền tảng những nguyên tắc cũng như tổ chức thực thi quyền
hành theo một thể chế sao cho có hiệu quả tốt nhất đối với an ninh và hạnh phúc
của họ”(10).
Cuộc Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh
đạo không chỉ là cuộc cách mạng làm nhiệm vụ giải phóng dân tộc, xóa bỏ xiềng
xích nô lệ của thực dân Pháp và của phát xít Nhật. Cuộc cách mạng ấy đồng thời
thực hiện nhiệm vụ lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế tồn tại ngót gần 1.000
năm. Việt Nam từ một nước thuộc địa, phong kiến đã trở thành một nước độc lập,
theo chế độ Dân chủ Cộng hòa.
Trong Tuyên
ngôn độc lập, Hồ Chí Minh thể hiện rất rõ
chủ thể của cuộc cách mạng chính là nhân dân, thành quả cách mạng đạt được do
nhân dân làm ra và nhân dân là người bảo vệ thành quả đó: “Dân ta đã đánh đổ
các xiềng xích thực dân gần 100 năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập.
Dân ta lại đánh đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỉ mà lập nên chế độ Dân chủ
Cộng hoà”. Có thể nói, đến đây
nguyên tắc “chủ quyền nhân dân” với ý nghĩa nhân dân là chủ thể nước
Việt Nam mới, của chế độ Dân chủ Cộng hòa đã được Hồ Chí Minh khẳng định rõ
ràng. Hơn nữa, khái niệm nhân dân mà Hồ Chí Minh sử dụng không bó hẹp trong giai
cấp, tầng lớp nào mà là mọi người dân Việt Nam yêu nước, không phân biệt giới
tính, địa vị, tôn giáo, giai cấp.
Chế độ Dân chủ Cộng hòa được Hồ Chí Minh trong Tuyên ngôn là chế
độ thực hành nguyên tắc “chủ quyền nhân dân” một
cách triệt để và thực chất. Đó là chế độ lập ra từ thành quả đấu tranh của nhân
dân, được xây dựng theo ý nguyện của các tầng lớp nhân dân, hướng tới mục tiêu
cao cả “Độc lập - Tự do - Hạnh phúc” cho nhân dân. Tư tưởng này của Người sau đó được thể hiện rõ nét trong Hiến pháp
1946 - bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên của Việt Nam do Người làm Trưởng ban soạn
thảo: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam không
phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo”. Điều 7 trong
Hiến pháp ghi nhận quyền chính trị của công dân: Tất cả công dân Việt Nam đều
bình đẳng trước pháp luật, đều được tham gia chính quyền và công cuộc kiến quốc
tùy theo tài năng và đức hạnh của mình. Nhân dân có quyền quyết định những công
việc trọng đại của đất nước cũng như bãi miễn các đại biểu mình đã bầu ra.
Có thể nói, ra đời sau hai bản Tuyên ngôn lịch sử của nhân loại
hơn một trăm năm, trong bối cảnh lịch sử mới, bản Tuyên ngôn độc lập của Việt Nam đã kế thừa, chắt lọc phát triển giá trị căn
cốt, mang tính bền vững và phổ quát nhất của hai bản Tuyên ngôn trước đó. Với
những giá trị đó, Tuyên
ngôn Độc lập của Việt Nam không chỉ là
lời tuyên bố độc lập, khai sinh cho một Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa theo
đuổi mục tiêu “Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”, mà còn đóng góp quan trong cho sự
nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng con người và vì hạnh phúc của
con người.
Nguồn:tuyengiao.vn